Is AI-geletterdheid verplicht? Ja, maar zonder certificaat

AI-geletterdheid is verplicht voor elke werkgever waar mensen AI voor hun werk gebruiken. Sinds 2 februari 2025 moet je maatregelen nemen die je mensen helpen begrijpen wat ze met AI doen en waar het misgaat. Een certificaat of verplichte cursus was nooit vereist, en sinds 27 juli 2026 hoeft er ook geen vast niveau meer gehaald te worden. In de praktijk begin je met een lijst van tools die mogen, per rol een korte uitleg over waar AI de mist in gaat en een registratie van wie welke uitleg kreeg.
Stand van zaken op 31 oktober 2026. Dit is bronnenonderzoek, geen juridisch advies.
Is AI-geletterdheid verplicht?
Ja. Artikel 4 van de AI Act geldt sinds 2 februari 2025. Wie leest dat de plicht pas sinds 2 augustus 2026 geldt, haalt twee data door elkaar: op die datum gingen de toezichtregels van de AI Act in.
De plicht is een inspanning, geen resultaat. De maatregelen moeten passen bij de kennis en ervaring van je mensen, de context waarin ze AI gebruiken en wie de uitkomst raakt. Een inspanningsplicht was het al, ook volgens de memorie van toelichting bij het Nederlandse consultatievoorstel: de wet vraagt moeite, geen bepaalde uitkomst.
Wat veranderde de Digitale Omnibus aan AI-geletterdheid?
Tot 27 juli 2026 vroeg artikel 4 om "zoveel als mogelijk" te zorgen voor "een toereikend niveau". Die lat is weg. Op 27 juli trad de Digitale Omnibus voor AI in werking, Verordening (EU) 2026/1744, die de AI Act vereenvoudigt (Europese Commissie). Lid 1 van artikel 4 eindigt nu zo:
"This obligation does not require providers or deployers to guarantee any specific level of AI literacy of any individual."
— Artikel 4, lid 1, AI Act, zoals gewijzigd door Verordening (EU) 2026/1744 (AI Act Service Desk, Europese Commissie)
Je hoeft dus niet te garanderen dat iedere medewerker een bepaald niveau haalt. Maatregelen nemen moet nog steeds.
Zo liep het:
- 19 november 2025. De Commissie stelt voor de plicht bij bedrijven weg te halen en bij de Commissie en de lidstaten te leggen (Q&A van de Commissie).
- 13 maart 2026. De lidstaten volgen de Commissie in hun onderhandelingsmandaat. Commissie en lidstaten zouden bedrijven alleen nog aanmoedigen ("shall encourage"). Voor hoog-risico-AI blijft de opleidingsplicht (Raadsdocument 7322/26, p. 22-23).
- 18 maart 2026. De parlementscommissies IMCO en LIBE willen de plicht bij bedrijven houden: aanbieders en gebruikers "should support the improvement of AI literacy among their staff". (EPRS).
- 27 juli 2026. De nieuwe tekst geldt. De plicht blijft bij aanbieders en gebruiksverantwoordelijken, maar zonder vast niveau. Mijn lezing: daarmee ligt de eindtekst het dichtst bij het Parlement.
- 2 augustus 2026. Nationale toezichthouders mogen artikel 4 controleren en handhaven.
Twee leden zijn nieuw. Volgens lid 2 moeten de Commissie en de lidstaten aanbieders en gebruikers helpen, "in particular SMEs". De Commissie publiceert daarvoor praktijkvoorbeelden op een centraal informatieplatform. Volgens lid 3 stelt het Europese AI-bord aanbevelingen op om de Commissie en de lidstaten te helpen; die kunnen gezamenlijke doelen bevatten.
Niet te verwarren met de andere Digitale Omnibus, over de AVG en cookies. Daarover legden de lidstaten op 21 oktober 2026 hun standpunt vast, en dat mandaat zegt niets over AI-geletterdheid (Raadsdocument 14756/26). Wat er wel in staat, lees je in onze post over dat raadsmandaat.
Voor wie geldt het: ook bij alleen ChatGPT?
Artikel 4 geldt voor twee groepen. Aanbieders ontwikkelen AI en brengen die onder eigen naam op de markt. Gebruiksverantwoordelijken zijn alle organisaties die een AI-systeem onder eigen verantwoordelijkheid gebruiken, behalve voor privégebruik (artikel 3, punt 4). Ingehuurde krachten die namens jou met AI werken, tellen mee.
De Europese Commissie krijgt de mkb-vraag ook: geldt het voor een bedrijf waarvan medewerkers ChatGPT gebruiken voor advertentieteksten of vertalingen? Ja. Die medewerkers moeten de specifieke risico's kennen, zoals hallucinaties: verzonnen feiten die er overtuigend uitzien (Q&A van de Commissie). Voor Copilot of Gemini geldt hetzelfde.
Gemeenten, ministeries en andere overheidsorganisaties zijn ook gebruiksverantwoordelijke als ze AI inzetten. Het Algoritmekader van de overheid neemt de plicht op als vereiste aia-01 (Algoritmekader). De tekst daar is op 31 oktober 2026 nog van vóór de Omnibus en noemt nog een "toereikend niveau".
Checklist: AI-geletterdheid regelen in het mkb
De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) werkt met vier stappen: identificeren, doel bepalen, uitvoeren en evalueren. Deze checklist volgt die stappen.

0 van 12 afgerond
Op de regel over hoog-risico-AI na (artikel 26) staat geen van deze regels letterlijk in de wet. De Commissie schrijft geen vaste aanpak voor en ook geen AI-officer: "no specific governance structure is mandated". Samen laten ze wel zien dat je maatregelen nam, en dat is wat artikel 4 vraagt. Hoe dit in je AI-beleid past, staat in de governance-checklist.
De zelfcheck stelt zes vragen en geeft je een actielijst.
Interactief
Voldoe je aan artikel 4? Doe de zelfcheck
0 van 6 beantwoord
Kies alleen ja als het voor de hele organisatie klopt.
Actielijst
Beantwoord de vragen
De actielijst verschijnt zodra er iets op te zetten valt.
Geen juridisch advies; artikel 4 schrijft geen vast niveau of certificaat voor. Gebouwd door AI Centrum Nederland op artikel 4 AI Act (gewijzigd 27 juli 2026), de Q&A van de Europese Commissie, de handreiking van de AP en Alert Online 2026.
Wat de wet en de AP vragen
De Commissie wil maatwerk naar rol en risico; alleen de gebruiksaanwijzing laten lezen is volgens haar vaak niet genoeg. Ook de AP schrijft geen vaste maatregelen voor (Aan de slag met AI-geletterdheid). Een recruiter die cv's door AI haalt, heeft andere uitleg nodig dan een marketeer, en bij AI in de cv-selectie speelt ook de AVG.
De AP werkt het uit in Verder bouwen aan AI-geletterdheid. Die handreiking is van oktober 2025, van vóór de Omnibus, en spreekt nog van een "toereikend" niveau. Dat deel is sinds 27 juli 2026 achterhaald. Een bijgewerkte versie van de AP vond ik op 31 oktober niet.
Wat Alert Online laat zien
Bijna de helft van de werknemers gebruikt soms of vaker een privé-AI-account voor werk, en 35% gebruikt AI zonder toestemming of medeweten van de werkgever. Ongeveer vier op de tien weet welke AI-tools mogen. Dat meldt Alert Online, het onderzoek van ECP dat op 1 oktober 2026 uitkwam. ECP en Behavior Change Group ondervroegen in juni en juli 609 consumenten en 378 werknemers (rapport). De AI-vragen zijn door 322 werknemers beantwoord.
49%
gebruikt soms, vaak of altijd een privé-AI-account voor werk
35%
gebruikt soms of vaker AI zonder toestemming of medeweten van de organisatie
53%
deelt weleens persoonlijke documenten, zoals cv's, met AI

In die 53% zit ook wie het zelden doet (NCSC). Het rapport noemt de AI-vragen zelf verkennend ("exploratief") en "een momentopname", op basis van zelfrapportage.
Het rapport legt zelf het verband: "Werknemers die weten welke AI-tools wel of niet gebruikt mogen worden, gebruiken minder vaak privé AI-accounts voor werk." Dat wijst erop dat schaduw-AI, AI-gebruik buiten het zicht van de werkgever, vaak bij onduidelijkheid begint. Wat mij betreft begint artikel 4 daarom bij één lijst: welke tools mogen.
Is een certificaat of training verplicht?
Nee. De Commissie op precies die vraag:
"There is no need for a certificate. Organisations can keep an internal record of trainings and/or other guiding initiatives."
— Europese Commissie, Q&A over AI-geletterdheid, bijgewerkt 20 oktober 2026 (bron)
Een verplichte training legt de Commissie evenmin op: er zijn "no strict requirements or mandatory trainings". Je hoeft de kennis van medewerkers ook niet te meten. De AP zei in haar handreiking al dat er "geen verplichting" is om het niveau per persoon te meten of "certificeringen te behalen".
Uitzondering: wie hoog-risico-AI inzet, zoals cv-screening, moet vanaf 2 december 2027 het menselijk toezicht leggen bij mensen met de nodige opleiding (artikel 26). Die plicht bleef na de Omnibus staan.
Wie houdt toezicht in Nederland, en is er een boete?
Sinds 2 augustus 2026 mogen nationale markttoezichthouders artikel 4 controleren, niet het Europese AI Office (Q&A van de Commissie). In Nederland is de wet die ze aanwijst er nog niet. Eind augustus noemde de AP de Uitvoeringswet AI-verordening nog een "ontwerpwet" (brief). De consultatie liep tot 1 juni 2026, het OM gaf op 2 juli advies (OM). Op 31 oktober 2026 lag het wetsvoorstel, voor zover ik kon nagaan, nog niet bij de Tweede Kamer.
Volgens de memorie van toelichting bij dat voorstel houden de AP en, bij financiële instellingen, de AFM en DNB toezicht op artikel 4. De AP en de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur (RDI) coördineren samen het geheel. Over die inrichting van het toezicht schreef het kabinet ook een Kamerbrief op 20 april 2026. Sinds 8 oktober heeft de AP een eigen directie voor AI-toezicht, maar bevoegd is ze nog niet. In haar eigen toelichting van oktober noemt de AP zich de beoogde markttoezichthouder op AI, die nog niet is aangewezen (AP, pdf).
Meer daarover in onze post over de AI-directie van de AP.
De boetebedragen in artikel 99 gelden niet voor artikel 4; de sancties bepaalt elke lidstaat zelf. Het Nederlandse wetsvoorstel kiest bewust voor alleen herstelsancties, omdat het om een inspanning gaat: "in het bijzonder" de last onder dwangsom (memorie van toelichting). Je krijgt dan eerst een termijn om het te herstellen; haal je die niet, dan volgt de dwangsom. Een boetebedrag voor artikel 4 is niet te onderbouwen.
Vrijblijvend is het niet. Een sanctie wordt volgens de Commissie waarschijnlijker als bewezen is dat een incident kwam door gebrek aan training en begeleiding (Q&A).
Veelgestelde vragen over AI-geletterdheid
Wanneer is AI-geletterdheid verplicht?
AI-geletterdheid is verplicht sinds 2 februari 2025. Sinds 2 augustus 2026 mogen toezichthouders erop controleren. In Nederland is die toezichthouder nog niet aangewezen.
Is een training AI-geletterdheid verplicht?
Een vaste training AI-geletterdheid is niet verplicht. Wel maatregelen die passen bij rol en risico. Een korte uitleg per rol kan genoeg zijn; een training is een van de manieren.
Is een certificaat voor AI-geletterdheid verplicht?
Een certificaat voor AI-geletterdheid is niet verplicht. Volgens de Europese Commissie is een interne registratie genoeg: wie kreeg welke uitleg, en wanneer. Een certificaat kan als intern bewijsstuk, maar de wet vraagt het niet.
Is er een boete voor AI-geletterdheid?
De AI Act noemt geen boetebedrag voor artikel 4. Sites die 15 miljoen of 3% van de omzet noemen, halen het maximum aan van artikel 99, lid 4, en daar staat artikel 4 niet in. Het Nederlandse wetsvoorstel kiest voor een last onder dwangsom.
Wat is de verplichting voor de werkgever?
Als werkgever moet je maatregelen nemen voor personeel en ingehuurde krachten die namens jou met AI werken. Die passen bij hun kennis, de context en de mensen die de uitkomst raakt. De checklist hierboven geeft de stappen.
Moet je AI-geletterdheid meten of aantonen?
AI-geletterdheid meten hoeft niet, schrijft de Commissie. Aantonen dat je maatregelen nam, is wel verstandig: een lijst van tools, uitleg per rol en een registratie van wie wat kreeg.
Geldt AI-geletterdheid ook voor de overheid?
Ja, AI-geletterdheid geldt ook voor de overheid. Een overheidsorganisatie die AI inzet, is gebruiksverantwoordelijke en valt onder artikel 4. Alleen privégebruik valt erbuiten.
Volgende Stap
Wil je de uitleg niet zelf bouwen? De workshop AI-geletterdheid is een dagdeel met je team en levert een spelregel-template op. Het pakket Veilig werken met AI bevat een plan, training, quiz en certificaat, dat laatste als intern bewijsstuk. Twijfel je over je situatie? Neem contact op.
Grafiek: Alert Online 2026, ECP en Behavior Change Group. Schema: Autoriteit Persoonsgegevens.
Bijgewerkt op 31 oktober 2026: wet, Q&A van de Commissie (bijgewerkt 20 oktober 2026) en de stand van het Nederlandse toezicht opnieuw nagelopen; de route van de Digitale Omnibus, een mkb-checklist en veelgestelde vragen toegevoegd. Het citaat uit artikel 4 staat nu in de Engelse tekst van de Commissie. De cijfers van Alert Online zijn gecontroleerd op 2 oktober 2026. Eerste versie: 3 oktober 2026.
Lees ook

Italië eist een mens bij AI-ontslag. Wat geldt hier al?
Italië eist sinds 23 oktober een mens bij ontslag, beoordeling en aanname met AI. Wat de AI Act werkgevers vraagt en wat de AVG hier nu al eist.

Welke AI is verboden in Nederland? Geen app, wel acht toepassingen
AI verboden in Nederland? Geen enkele app, wel acht toepassingen uit de AI Act, zoals emotieherkenning op het werk. Vanaf 2 december 2026 ook uitkleed-apps.

AI-beleid opstellen: wat erin moet, met sjabloon
Een AI-beleid opstellen is geen wettelijke plicht, de afspraken erin deels wel. Sjabloon in acht onderdelen: tools, data, controle, eigenaar en herziening.
Hoe AI-ready is jouw organisatie?
Doe de gratis AI-scan in 3 minuten en krijg een kansenkaart: twee kansen in uren per week, met een plan voor 90 dagen.